હૂ પલ્લવી.

June 27, 2012

“જીવનલક્ષ્ય” (– ઈન્દુ પંડ્યા)

Filed under: ટુકી વાર્તા — Pallavi @ 12:19 pm

પોતાની સેનાથી વિખૂટા પડેલા શિવાજી એવા નિર્જન સ્થાન પર જઈ પહોંચ્યાજ્યાં દૂર દૂર સુધી વસ્તી દેખાતી ન હતી. સાંજ પડી ગઈ.  અંધકાર ફેલાઈ ગયોત્યારે થોડેક દૂર દીવાનો ઝાંખો પ્રકાશ દેખાયો. શિવાજી એ તરફ ગયા તો સામે એક ઝૂંપડી જોઈ. એક વૃદ્ધા ઝૂંપડીમાંથી બહાર આવી અને એ અતિથિને અંદર લઈ ગઈ. શિવાજી થાકેલા અને ભૂખ્યા હતા. વૃદ્ધા એમને વ્યાકુળ જોઈને સમજી ગઈ. તેણે પાણી ગરમ કરીને હાથ-પગ ધોવાનું કહ્યું. બેસવા માટે ચટ્ટાઈ પાથરી દીધી. શિવાજી હાથ-પગ મોં ધોઈને આરામથી બેઠા.

 

થોડી વાર બાદ વૃદ્ધા ગરમાગરમ કોદરી થાળીમાં પીરસીને રાખી ગઈ.

 

શિવાજીને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. તરત જ ખાવા માટે હાથ નાખ્યો કે દાઝીને હાથ પાછો ખેંચીનેઝાટકવા માંડ્યા. વૃદ્ધાએ એ જોયું આને બોલી ઊઠી : તું તો શિવા જેવા સ્વભાવનો લાગે છે.

 

શિવાજીએ પૂછ્યું : માતાતેં શિવા સાથે મારી સરખામણી કઈ રીતે કરી ?’

 

વૃદ્ધા બોલી : જે રીતે શિવા આસપાસના નાના નાના કિલ્લા જીતવાને બદલે મોટા-મોટા કિલ્લાનેજીતવાની ઉતાવળ કરે છેએમ તુંપણ કિનારી પર ઠંડી થયેલી વાની ખાવાને બદલે વચ્ચેથી મોટો કોળિયો ભરવા જતાં હાથ દઝાડ્યો. બેટાઉતાવળે કામ કરવાથી કામ બનતું નથીબગડે છે. માણસે ઉન્નતી માટે નાનાં નાનાં ડગલાં ભરીને સાવધાની અને ધીરજ સાથે આગળ વધવું જોઈએ. ઉતાવળથી મોટાં મોટાં ડગલાં ભરીને કોઈ મોટું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત થતું નથી. જે દિવસે શિવા નાના નાના કિલ્લાથી પોતાનું વિજય અભિયાન શરૂ કરશેત્યારથી તેણે ક્યારેય પીછે હઠ કરવાની આવશ્યકતા નહીં રહે. અને એક દિવસ એવો આવશે જ્યારે તે એનું મનવાંછિત લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકશે.

 

શિવાજીએ પેલી વૃદ્ધાની શિખામણ ગાંઠે બાંધી લીધીપરિણામે તેઓએ ઈતિહાસમાં ગૌરવપૂર્ણ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું. તેઓનું નામ ભારતના ઈતિહાસમાં મહાન શિવાજી તરીકે લેવાય છે.

 

લક્ષ્ય સાંસારિક હોય કે આધ્યાત્મિક હોય. એની સાધનામાં ઉતાવળ કરતાં જે ધીરજવાન બની,દઢતાપૂર્વક ધીમે ધીમે આગળ વધે છે એ વ્યક્તિ અવશ્ય સફળતા પ્રાપ્ત કરે છેજે વ્યક્તિ છલાંગ લગાવીને જલ્દી જીવનલક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાની ઉતાવળ કરે છેઘણુંખરું પોતાની સાધનામાં અસફળ થાય છેઉપહાસને પાત્ર બની જાય છે.

September 6, 2011

અને બુદ્ધ કહ્યું…

Filed under: ટુકી વાર્તા — Pallavi @ 9:20 am

અને બુદ્ધ કહ્યું ‘‘જો કોઇ સાથે તે ઘટના ઘટી શકે છે તો મારી સાથે તે ઘટી ચૂકી માટે સારથિ રથને પાછો વાળો’

– વિમર્શ

 

 

ભગવાન બુદ્ધને કઇ વાતે વૈરાગ્ય થયો, કયા કારણે તેમનું મન ઉદ્વિગ્ન થઇ ગયું અને સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરવાની તેમના દિલમાં આકાંક્ષા ઉદ્‌ભવી તે વિશે એક કથા અતિ પ્રચલિત છે, ખરેખર તેમના જીવનમાં તેમ બન્યું હતું કે નહિ તે વિશે ઐતિહાસિક પૂરાવાઓ મળ્યા નથી. તે કથા ઘણી અર્થપૂણ છે જે વિશે આજે આપણે અહીં વિચાર કરીએ.
કહે છે કે બુદ્ધનું બાળક તરીકે અવતરણ થયું ત્યાર પછી તેમના પિતાશ્રીએ જ્યોતિષિઓને બોલાવીને બાળકુંવરની કુંડળી મંડાવી. જ્યોતિષિઓએ શું અર્થઘટન કર્યું તે તો તેઓ જ જાણે પણ તેમણે રાજા શુદ્ધોધનને એમ કહ્યું કે આ બાળક ચક્રવર્તી થશે કે પછી મહાન સંન્યાસી થશે. ભલે આપણે સંન્યાસીનાં માન-સન્માન કરીએ પણ આપણું બાળક સંન્યાસી થાય તે વાત બહુ ઓછાં માતા-પિતાને રૂચે છે. બુદ્ધના પિતાને પણ પોતાનો છોકરો રાજ-પાટ છોડીને સંન્યાસી થાય એ વાત પસંદ ન પડી. તેથી તેમણે એવી વ્યવસ્થા કરી કે કુમારને વૈરાગ્ય થાય તેવું કોઇ દ્રશ્ય તેમની નજરે ન પડે.
ગૌતમ બુદ્ધના પિતાએ કહે છે કે પોતાના પુત્ર માટે ૠતુઓને લક્ષમાં રાખીને જુદા જુદા મહેલ બનાવ્યા હતા. એક મહેલ એવો હતો કે તેમાં ભર ઉનાળે શીતળતા લાગે. બીજો મહેલ એવો હતો કે શિયાળામાં તેમાં સતત હૂંફ વર્તાતી રહે. તો ત્રીજો મહેલ વર્ષાૠતુ માટે હતો. વર્ષાના છાંટણા થતાં જ વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિ ઊગી નીકળતી અને રંગબેરંગી ફૂલો ખીલી ઊઠતા હતા. આ મહેલોના ઉદ્યાનોમાં નિરંતર પક્ષીઓનો મીઠો કલરવ સંભળાયા કરતો જેનાથી કુમારને જીવનનો ધબકાર વર્તાયા કરતો હતો.
કહે છે કે ગૌતમકુમારના પિતાએ એવી વ્યવસ્થા કરી હતી કે બગીચામાં કોઇ પક્ષી મરી જાય તો કુમારની તેના ઉપર દ્રષ્ટિ ન પડે તે રીતે તેને તુરત જ દૂર કરી દેવામાં આવતું હતું. અરે, ભાવિ બુદ્ધની નજરમાં કરમાતાં ફૂલો પણ ન દેખાય તે રીતે ફૂલોને યથા તથા સમયે ચૂંટી લેવામાં આવતાં હતાં. વૃક્ષો ઉપર પીળા પડી રહેલા પાનને તુરત જ દૂર કરવામાં આવતાં જેથી વૃક્ષ નિત હર્યું ભર્યું લાગ્યા કરે. રાજકુમારને ચોમેર વસંત જ દેખાય અને કયાંય પાનખર જોવા ન મળે.
આ મહેલમાં ફક્ત યુવાન સ્ત્રી-પુરૂષોને જ પ્રવેશવા દેવામાં આવતા અને વૃદ્ધજનોને મહેલથી દૂર રાખવામાં આવતા. મહેલમાં પ્રહરે-પ્રહરે જે સંગીત રેલાતું તેપણ જીવંત અને ખુશીથી નીતરતું હોય તેનો ખ્યાલ રાખવામાં આવતો હતો. કુમારની ચારેય બાજુ એવું વાતાવરણ ઉભું કરી દેવામાં આવ્યું હતું કે કુમાર નીરાશ થઇ જાય તેવું કોઇ દ્રશ્ય તેમની નજરે ન પડે કે સંગીતમાંથી કોઇ એવો સૂર પણ ન નીકળે. છતાંય ભાવિભાવ જ કંઇ એવો હતો કે કુમારને એક વખતે રાજ્યના વસંતોત્સવમાં જવાનું થયું અને તેઓ મહેલ છોડીને ઉદ્યાન તરફ જવા રથમાં નીકળ્યાં.
ગૌતમને માર્ગમાં ક્યાંય કશું નિરાશા નીપજે તેવું જોવા ન મળે તેની પૂરી ચોકસાઇ રાખવામાં આવી હતી અને ઉત્સવ સ્થળે તો આનંદ-ઉલ્લાસથી છલકતું યૌવન ઉભરાતું હતું. છતાંય કોણ જાણે ક્યાંથી એક વૃદ્ધ માણસ માર્ગની વચ્ચે ટપકી પડયો જેને જોઇને કુમાર ગૌતમ (સિદ્ધાર્થ) કંપી ઉઠયા. તેમણે સારથીને પૂછ્‌યુ ‘‘આ માણસ આવો જર્જરિત કેમ થઇ ગયો છે?’’
સારથીએ કહ્યું, ‘‘મહારાજ! તે વૃદ્ધ થઇ ગયો છે.’’
બુદ્ધ પ્રશ્ન કર્યો, ‘‘તો શું હું પણ વૃદ્ધ થવાનો?’’
‘‘સૌને વૃદ્ધ તો થવું જ પડે. એ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે.’’ સારથીએ પ્રત્યુત્તર આપ્યો.
બુદ્ધ વિચારમાં પડી ગયા. તેમના મોં ઉપરથી આનંદ ઓસરી ગયો. થોડેક આગળ જતાં એક માંદો માણસ જતો જોવામાં આવ્યો. જે સતત ખાંસી ખાતો હતો અને દુબળો પડી ગયો હતો. તેને જોતાં બુદ્ધ વળી સારથીને એવા જ પ્રશ્ન પૂછયા અને સારથીને કહેવું પડયું, ‘‘શરીરનું બંધારણ જ એવું છે કે તે અવારનવાર રોગગ્રસ્ત થઇને આવું બનતું જાય.’’
રથમંથર ગતિએ આગળ વધતો હતો. કુમાર ઊંડા વિચારમાં ખોવાઇ ગયા હતા ત્યાં તેમણે મરણ પામેલા એક માણસને લોકો ખભે ઉંચકીને લઇ જતા જોયા. બુદ્ધે સારથી સામે જોયું. સારથીએ નત મસ્તકે કહ્યું, ‘‘યુવરાજ! જે જન્મે તેને મોડા વહેલા મરવું તો પડે જ.’’
બુદ્ધે પૂછ્‌યું, ‘‘તો શું હું પણ મરવાનો?’’
ઉત્તર ન આપતાં સારથી નીચું જોઇ રહ્યો. ગૌતમે પણ પછી ફરીવાર પ્રશ્ન ન કર્યો. તે સમજી ગયા ક્યારે પણ રોગગ્રસ્ત થવું પડશે, વૃદ્ધ પણ હું થવાનો અન અંતે મરવાનો. ત્યાં તો માર્ગની બાજુમાંથી એક સંન્યાસી નીકળ્યો. ગૌતમકુમાર તેની સામે જોઇ રહ્યા, પણ તેમણે સારથીને કંઇ પૂછ્‌યું નહિ. થોડીક વાર પછી તેમણે સારથીને કહ્યું, ‘‘સારથી! રથને પાછો વાળો. મારે આ વસંતોત્સવમાં જવું નથી.’’
સારથીએ કહ્યું, ‘‘કુમાર, તમે તો યુવાન છો. હજુ તો તમારી પાસે લાંબી જંિદગી છે. તમને નખમાંય રોગ નથી. વૃદ્ધ થવાને હજુ ઘણીવાર છે અને મરણ તો…’’
‘‘સારથી, આ બધાને જોયા પછી હવે હું સમયનેે વેડફી ન શકું. જો ક્યારેય પણ હું વૃદ્ધ થવાનો હોઉં તો સમજી લો કે હું વૃદ્ધ થઇ જ ચૂક્યો. મારી અંદર માંદગી પડેલી જ છે. પછી ભલે તે આજે ઉપર ન દેખાય. જો મારે ક્યારે પણ મરવાનું છે તો માની લો કે આજે પણ હું પળે પળે મરી રહ્યો છું. આ સંસાર જન્મ, જરા, વ્યાધિ અને મરણથી ગ્રસ્ત થયેલો છે. તેમાંથી હું પણ નહિ બચી શકું. મારે સત્યને જાણવું પડશે અને સર્વ જીનોનો સુખ માટે માર્ગ કંડારી કાઢવો પડશે. હવે વિલંબ ન કરો. રથને પાછો વાળો.’’
સારથીએ રથને પાછો ધૂમાવ્યો અને દિશા બદલી. ગૌતમની વિચારધારા પણ દિશા બદલીને અંતર તરફ વળી માર્ગ શોધી રહી હતી. ત્યાં તેમના ચિત્તમાં સંન્યાસી દેખાયો અને તેમના મનમાં ઝબકારો થયો. તે બોલ્યા, ‘‘સારથી! મને માર્ગની ઝાંખી થઇ રહી છે પણ એ માર્ગ ઉપર તમારા રથમાં બેસીને નહિ જઇ શકાય. તમે મનમાં કંઇ સંતાપ રાખ્યા વગર સત્વરે મહેલ તરફ લઇ લો.’’
ગૌતમ બુદ્ધ- જે દ્રશ્યો જોયાં તેવાં દ્રશ્યો તો આપણે લગભગ રોજ જોઇએ છીએ પણ આપણાં મનમાં તે જોઇને કોઇ ઉદ્વેગ થતો નથી અને પાછા વળવાનો આપણને વિચાર સરખો પણ આવતો નથી. ત્યાં આપણને સત્યની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થવાની? આપણે સંવેદનારહિત થઇ ગયા છીએ, આપણામાં જિજ્ઞાસા જ નથી રહી ત્યાં આપણને માર્ગ ક્યાંથી મળવાનો? કોઇના જીવનમાં જે ઘટિત થઇ શકે છે તે આપણા જીવનમાં પણ ઘટિત થયા વિના નહિ જ રહેવાનું. બુદ્ધને તો તે દ્રશ્ય જોતાં જ લાગ્યું હતું કે આ બઘું અત્યારે જ મારી સાથે ઘટિત થઇ રહ્યું છે અને તેમણે એક રાત્રે મહાભિનિષ્ક્રમણ કર્યું અને સત્યની શોધમાં નીકળી પડયા.
ચંદ્રહાસ ત્રિવેદી

[ગુજરાત સમાચાર ની ધર્મ લોક પૂર્તિ માંથી.]

July 29, 2011

થીગડું

Filed under: ટુકી વાર્તા — Pallavi @ 8:21 am

પશ્ચિમમાં ક્ષિતિજ પર વાદળાં છવાયેલાં હતાં તેથી આથમવા આવેલા સૂરજની રતૂમડી આભા દેખાતી નહોતી; સહેજ વાદળ ઓછાં હતાં ત્યાંથી રતાશની નાની શી લકીર ઘડીભર દેખાઈ ન દેખાઈ ને છવાતા જતા અંધારામાં અલોપ થઈ ગઈ; જાણે કોઈ નાગણે બટકું ભરી અંધારના ઝેરની કોથળી ઠાલવી દીધી. એ ઠલવાયેલો અંધકાર પ્રભાશંકરને પણ ચારે બાજુથી ઘેરી વળ્યો.

પ્રભાશંકરે ગોખલામાંથી પાનની ચમચી લીધી. એ ખોલીને આંખો ઝીણી કરીને જોયું તો અંદર ચીમળાઈ ગયેલું અર્ધું પાન જ હતું. બે દિવસથી હસમુખને પાન લાવવાનું યાદ કરાવવા છતાં એ ભૂલી જ જતો હતો. પ્રભાશંકરે ખૂબ કાળજીથી અર્ધા પાનના બે ભાગ કર્યા. એમાંનો એક ભાગ સાચવીને ચમચીમાં મૂકી દીધો ને બીજા ટુકડા પર ચૂનોકાથો ચોપડવા લાગ્યા. પાન મોઢામાં મૂક્યું, સાથે તમાકુની ચપટી ભરીને મોંઢામાં મૂકી.

બહાર શેરીના દીવાના પ્રકાશનો એક લિસોટો આગલા ઓરડામાં પડતો હતો તેને અજવાળે ખીંટીએ ભેરવેલો કોટ લઈને પહેર્યો, ટોપી માથે મૂકી. ઘૂંટડો પાણી પીને જ બહાર નીકળવાની એમને ટેવ હતી. પારવતી ડોશી જીવતા હતાં ત્યાં સુધી તો બહાર જવાનો વખત થાય કે તરત પાણીનો પ્યાલો લઈને હાજર રહેતાં, એવી નાની નાની ઘણી વસ્તુ આ છેલ્લા એક વરસથી એમને જાતે જ કરી લેવી પડતી.

પાણી માટે પ્રભાશંકર પાણિયારા પાસે ગયા ને ઘૂંટડો ગળે ઉતારીને પાછા વળતા હતાં ત્યાં એકાએક જાણે કોઈએ પાછળથી એમની કોટની બાંય ઝાલીને એમને રોક્યા. એમનાથી એકાએક પુછાઈ ગયું – ‘શું છે, હસમુખની માં?’

નિઃસ્તબ્ધ અન્ધકારમાં એ પ્રશ્ન રઝળતો થઈ ગયો. પ્રભાશંકરની આંખ ઝીણી કરીને અંધકારમાં તાકી રહ્યા. તપખીરનો સડાકો લઈને, સહેજ ખોંખારો ખાઈને, ‘મકુ જે’ કહીને, પારવતી ડોશીને વાત કરવાની ટેવ હતી. મોટા દીકરા મણિશંકરના મૃત્યુ પછી પ્રભાશંકર ઘણી વાર અન્યમનસ્ક બની જતા, ત્યારે ઘણુંખરું એમની બાંય ખેંચીને બોલાવવાની પારવતી ડોશીને ટેવ પડી ગઈ હતી. પ્રભાશંકરને યાદ આવ્યું – પરણ્યાને બે એક વરસ થયાં હશે, ત્યારે તો એમના ડોસાડોસી ઘરમાં હતાં. જમીને પ્રભાશંકર નોકરીએ જવાની તૈયારીમાં જ હતાં. એમની ટેવ મુજબ ઘૂંટડો પાણી પીને રસોડાની બહાર નીકળવા જતા હતાં ત્યાં આમ જ કોટની બાંય ખેંચીને એમને ઊભા રાખીને પારવતીએ પોતે માતા થવાની છે તેના શુભ સમાચાર આપ્યા હતાં. સંયુક્ત કુટુંબમાં મર્યાદા જાળવીને રહેવાનું, બે ઘડી એકાંત મેળવીને એક બે શબ્દ બોલવાનું પણ ભાગ્યે જ બનતું. રાતે માબાપને ભાગવત સંભળાવીને પ્રભાશંકર સૂવા જાય ત્યારે પારવતીને પથારીને એક ખૂણે, આખા દિવસના કામથી થાકેલી, ઉંઘે ઘેરાતી આંખે માંડ જાગતી બેઠી હોય. આમેય તે પ્રભાશંકર ચાર શબ્દ બોલવાના હોય ત્યાં એક જ બોલીને કામ ચલાવી લે એવા માણસ.

મરણ આવ્યું તે દિવસે પારવતીએ પણ આમ જ હાથ પકડીને રોકતાં કહેલું – ‘આજે ન જાઓ તો ન ચાલે?’ પણ પછી તરતજ, પ્રભાશંકર નિત્યનિયમમાં કશો ભંગ પડે તે સાંખી લેતાં નહીં તે જાણીને વાત બદલી નાખીને કહેલું – ‘ના, ના, એ તો મને અમથું જરા મનમાં થયું .. લો, એક ઘૂંટડો પાણી પીને પછી જાઓ.’

આથી, બારણાના આગળામાં કોણી આગળથી ફાટેલો કોટ ભેરવાતા, ઉભા રહી જઈને એકદમ એમનાથી પુછાઈ ગયું – ‘શું છે હસમુખની માં? પણ પેલો તપખીરનો સડાકો અને ‘મકુ જે’ ટહુકો સંભળાયા નહીં એટલે પ્રભાશંકર એકલા જ બોલવા લાવ્યા – ‘શું છે? કોટ ફાટ્યો છે એમ કહેવું છે ને? તે શું થીંગડું મારું? પણ સોયદોરો ક્યાં છે?’

પછી થોડી વાર અકળાતા હાથ મસળતા પ્રભાશંકર એમ ને એમ ઊભા જ રહી ગયા. પછી જાણે પારવતીનો નાખુશ થયેલો ચહેરો જોયો હોય તેમ બોયા – ‘પણ તું જ કહે ને, હું શું કરું? વહુને મારાથી વારે વારે કહેવાતું નથી. વારુ, થીંગડું મારું છું, પછી છે કાંઈ? ‘થીંગડું’ શબ્દ ચારેક વાર ફરી ફરીને બોલ્યા, ને એમને વળી યાદ આવ્યું, – એક સાથે ત્રણચાર વરસ નબળાં ગયાં, ઘરખોરડાં આગમાં બળી ગયાં. જમીન તો તસું સરખીય હતી નહીં. બાપ ઘામોટું કરતાં. બહેનોને પરણાવવાની. આથી પંદર વરસની વયથી જ પ્રભાશંકર એક વેપારીની દુકાને તમાકુનાં પડીકાં વાળવા બેસી ગયાં. વર્નાક્યુલર ફાઈનલ તો પાસ કરેલી, એટલે પાંચેક વરસ રાહ જોયા પછી આખરે બહુ દૂરના અજાણ્યા ગામમાં પંદર રૂપિયાની, પ્રાથમિક શાળામાં શિક્ષકની નોકરી મળી ગઈ. ઘરખરચ, બહેનોનાં લગ્ન – આ બધું ઉપાડતાં પાંત્રીસ તો થઈ ગયાં, આખરે પ્રભાશંકરને પરણવાની અનુકૂળતા થઈ ગઈ. પરણ્યા પછી આણું કરવા સાસરે ગયા ત્યારે પારવતી જોડે જે વાત થઈ તે એમને યાદ આવી. એમણે કહેલું – ‘મારી તો ઉંમર મોટી થઈ, સંસારનો ઢસરડો કરતાં મારો રસ તો બધો સુકાઈ ગયો, તને મારી જોડે ફાવશે?’

પારવતીએ એની સખીએ શીખવેલો જવાબ આપ્યો હતો – ‘તમે જ મારે મન બધું છો, પછી મારે બીજા કશાની શી જરૂર?’

પ્રભાશંકરે ઉમેરેલું, ‘પણ અમારા ઘરમાં તો એક સાંધીએ ત્યાં તેર તૂટે એવો ઘાટ છે. સંસાર ભોગવવા કરતાં થીંગડાં મારવાનું જ કામ તારે કરવું પડશે!’

પારવતીએ ઉલટભેર કહેલું, ‘વારું, તમે કહેશો તેટલાં થીગડાં મારી આપીશ, થીગડાં મારતા હું નહીં થાકું.

પણ આજે એ ક્યાં છે? એય આખરે થાકી જ ને!

દેવ આગળ દીવો કરવા ને ફાનસ સળગાવવા પ્રભાશંકરે દીવાસળી શોધી, પણ જડી નહીં, પણ દીવાસળી શોધતાં એક દાબડામાંથી સોયદોરો જડ્યાં. એ લઈને પ્રભાશંકર ઓટલે ગયાં. શેરીના દીવાને અજવાળે એમણે કેટલું થીગડાં મારવું પડશે તેનો અંદાજ કાઢી લીધો. પોતાની બેસવાની ગાદી નીચે સંઘરેલાં ગાભાચીંથરામાંથી માપસરનો એક ટુકડો કાઢ્યો. એનો રંગ કોટના રંગને મળતો નહોતો આવતો, પણ એવું કપડું ક્યાંથી લાવવું? આ કોટનેય હસમુખ જેટલાં વરસ થયાં. મિલિટરીના સસ્તે ભાવે કાઢી નાખેલાં કપડામાંથી મણિશંકર એ લઈ આવેલો.

દીવાને અજવાળે પ્રભાશંકરે, આંખ ઠેરવીને, સોયમાં દોરો પરોવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. દોરીને થૂંકથી ભીની કરીને છેડે વળ ચડાવ્યો, ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ સોયનું નાકું દેખાય તો ને!

દીવાને અજવાળે પ્રભાશંકરે આંખ ઠેરવીને સોયમાં દોરો પરોવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. દોરીને થૂંકથી ભીની કરીને છેડે વળ ચઢાવ્યો, ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ સોયનું નાકું દેખાય તો ને!

એટલામાં શેરીના દીવા આગળ રમતા એક કિશોરની એ તરફ નજર ગઈ, થોડી વાર સુધી તો એણે પ્રભાશંકરના નિષ્ફળ પ્રયત્નોને કુતૂહલથી જોયાં કર્યા. પછી એ પાસે આવીને બેઠો અને ભીંતના પોપડા ઊખેડતો ઊખેડતો પ્રભાશંકરના પ્રયત્નોને જોઈ રહ્યો.

પ્રભાશંકરનું એના તરફ ધ્યાન ગયું એટલે એમણે કહ્યું, ‘કોણ છો બેટા? દયાશંકરનો મનુ કે?’ પેલા કિશોરે કહ્યું, ‘હા દાદા.’

કોશોરના માનવાચક સંબોધનથી પ્રોત્સાહન પામીને પ્રભાશંકરે કહ્યું, ‘ભાઈ, મને જરા આ સોયમાં દોરો પરોવી આપ ને!’

મનુએ કહ્યું, ‘દાદા, એક શરત, તમારે વાર્તા કહેવી પડશે.’

પ્રભાશંકર હસીને બોલ્યા, ‘વાર્તા તો તારા દાદીને કહેતા આવડતી, હું તો…’

એમને વચ્ચેથી જ અટકાવીને મનુ બોલ્યો, ‘ના દાદા, એમ બહાનુ કાઢો તે નહીં ચાલે, દાદીએ તમને તો ઘણી બધી વાતો સંભળાવી હશે. એમાંથી એક તો કહો.’

પ્રભાશંકર હાર્યા, એમણે કહ્યું, ‘વારુ, તું દોરો પરોવી આપ એટલે વાર્તા કહું.’

મનુએ ઝટ દોરો પરોવી આપ્યો. પ્રભાશંકરે પેલો કપડાનો ટુકડો જોડીને જેવા સૂઝે એવા બખિયા ભરવા માંડ્યા. મનુ પાસે સરીને કુતૂહલથી વિસ્ફારિત નેત્રે એમની પાસે બેઠો.

પ્રભાશંકરે વાર્તા શરૂ કરી, ‘ઘણા ઘણાં વરસ પહેલાંની વાત છે. . .’

મનુએ પૂછ્યું, ‘કેટલા? સો બસો…’

પ્રભાશંકરે કહ્યું, ‘ના, હજારેક વરસ પહેલાંની વાત છે. ત્યારે એક રાજા હતો. એને એક રાજકુમાર. એનું નામ ચિરાયું. બાલપણથી જ એ ભારે ફૂટડો. જે એને જુએ તે એના પર વારી જાય. એ મોટો થતો ગયો તેમ વધારે ને વધારે દેખાવડો થતો ગયો. એને જોઈ જોઈને રાજા અને રાણીની આંખમાંથી આંસુ વહી જાય…’

મનુએ પૂછ્યું, ‘એ તો કેવી નવાઈની વાત? આવા રૂપાળા કુંવરને જોઈને ખુશ થવાને બદલે રાજારાણી આંસુ પાડે?’

પ્રભાશંકરે કહ્યું, ‘હા ભાઈ, એ આવો રૂપાળો હતો તેથી જ એને જોઈને રાજારાણીને એમ થાય કે આવી કંચન સરખી કાયા એક દિવસ તો કરમાઈ જ જશે ને! આથી એમને દુઃખ થાય ને આંસુ આવે…’

મનુએ હોંકારો પૂરતાં કહ્યું, ‘હં પછી?’

પ્રભાશંકરે વાત આગલ ચલાવી, ‘આમ મહીના વીતતા જાય છે, વરસ વીતતાં જાય છે. રાજકુમાર સોળ વરસનો થયો. વરસગાંઠ આખા રાજ્યમાં ધામધૂમથી ઉજવાઈ, એજ વખતે રાજાને કાને વાત પહોંચી કે રાજધાનીમાં કોઈ મોટા ચમત્કારી સિદ્ધપુરૂષ આવ્યા છે. નગરની બહાર, મોટા વડની છાયામાં, તેઓ ધૂણી ધખાવીને બેઠા હતા. રાજા અને રાણી તો એમની પાસે ગયાં. સોનાના થાળમાં ફળ ધરીને કહ્યું, ‘મહારાજ, અમારી એક ઈચ્છા પૂરી કરશો?’

સિદ્ધપુરૂષે પૂછ્યું, ‘શી ઈચ્છા છે બોલો?’

રાણી બોલી, ‘અમારો એકનો એક રાજકુમાર સદા છે તેવો ને તેવો ફૂટડો ને જુવાન રહે એવી અમારી ઈચ્છા છે.’

સિદ્ધપુરૂષે કહ્યું, ‘વારુ, એક વાર બરાબર વિચાર કરી લો.’

રાજાએ કહ્યું, ‘મહારાજ, અમે તો રાતદિવસ આ જ વાતનું રટણ કરીએ છીએ. હવે અમારે ઝાઝો વિચાર કરવાનો છે જ નહીં.’

સિદ્ધપુરૂષે કહ્યું, ‘વારુ, હું એને માટે એક ચમત્કારી રેશમી વસ્ત્ર આપું છું. તે એણે કદી શરીરથી અળગું નહીં કરવાનું. એ વસ્ત્ર જ્યાં સુધી એના અંગ પર રહેશે ત્યાં સુધી કાળની એના પર કશી અસર થશે નહીં. એની કાયા સહેજ પણ કરમાશે નહીં.’

રાજા અને રાણી આ સાંભળીને હરખઘેલાં થઈ ગયાં. એમણે લળીને સિદ્ધપુરૂષની ચરણરજ માથે ચઢાવી.’

સિદ્ધપુરૂષે પછી કહ્યું, ‘પણ એક વાત છે, જો તમારા બેમાંથી કોઈને એને વિશે સહેજ સરખો પણ ખરાબ વિચાર આવશે તો એ વસ્ત્રમાં કાણું પડશે પછી એ મોટું ને મોટું થતું જશે.’

આ સાંભળીને રાજા અને રાણીનાં મોઢાં પર ચિન્તાની છાયા પથરાઈ ગઈ. પછી રાજા બોલ્યા, ‘અમારા વહાલા દીકરાને માટે અમારા મનમાં ખરાબ વિચાર તો નહીં જ આવે, પણ ન કરે ને નારાયણ -’

રાણીએ વાત ઉપાડી લઈને કહ્યું, ‘હા, એવું કશું બને તો એ વસ્ત્ર સાંધી નહિં શકાય?’

સિદ્ધપુરૂષે કહ્યું, ‘સાંધી તો શકાશે પણ તે ભારે વિકટ કામ છે.’

રાજારાણી એકસાથે પૂછી ઉઠ્યા, ‘કેમ?’

સિદ્ધપુરૂષ બોલ્યા, ‘એ સાંધવાને જેટલા ટાંકા ભરવા પડે તેટલા વરસ કોઈ આપી દેવા તૈયાર થાય તો તે એને સાંધી શકે. પણ એમાં વળી બીજી એક શરત છે, એ બધાં વરસ આપનારે એ વરસો દરમિયાન કશું પાપ ન કર્યું હોવું જોઈએ. એ વરસો કશાય કલંક વગરનાં હોવાં જોઈએ.’

આ સાંભળીને રાજારાણી ઘડીભર તો વિચારમાં પડી ગયા, પણ પછી તરત કહ્યું, ‘ભલે મહારાજ, અમને બધી શરત મંજૂર છે.’

સિદ્ધપુરૂષે કહ્યું, ‘હજુ એક વાર વિચાર કરી લો. જો એના વસ્ત્રમાં છિદ્ર પડશે તો એકસાથે બધાં વીતેલા વરસોની અસર એની કાયા પર થશે; અને જ્યાં સુધી એને સાંધી નહીં લેવાય ત્યાં સુધી એ ધીમે ધીમે ગળાતો જ જશે. પણ જ્યાં સુધી એ વસ્ત્ર તેના શરીર પર હશે ત્યાં સુધી એ મરશે નહીં.’

રાજારાણીને હવે કશું સાંભળવું જ નથી, એમણે તો આતુરતાપૂર્વક એ રેશમી વસ્ત્ર માંગ્યુ, સિદ્ધપુરૂષે એ વસ્ત્ર એની બરાબર મધ્યમાં સ્વસ્તિક દોરીને આપ્યું, પછી રાજારાણી તો રાજમહેલમાં આવ્યાં. મોટો દરબાર ભર્યો, એ દરબારમાં ભારે દમામથી રાજપુરોહિતોને હાથે રાજકુમારને એ રેશમી વસ્ત્ર પહેરાવવાનો વિધિ થયો.

મનુએ પૂછ્યું, ‘પછી?’

પ્રભાશંકર બખિયા ભરતાં ભરતાં બોલ્યા, ‘પછી તો વરસ પછી વરસ વીતતાં જાય છે, રાજા વૃદ્ધ થયાં, રાણી વૃદ્ધ થયાં, પણ ચિરાયુ તો એવો ને એવો ફૂટડો સોળ વરસનો રાજકુમાર જ રહ્યો. ચિરાયુ તો ભારે મોજશોખમાં પડી ગયો. એક રાજકુંવરીને પરણે, ને એ મોટી ઉંમરની થાય એટલે એને છોડી દે ને બીજી રાજકુંવરીને પરણે, આનો કાંઈ પાર જ ન રહ્યો. એક દિવસ રાજા અને રાણી ઝરૂખામાં બેઠાં હતાં ત્યાં પાસેથી કોઈનું હૈયાફાટ રૂદન સંભળાયું. એમણે જોયું તો રાજકુમારે તરછોડેલી રાણી જ રડતી હતી. રાજા એને સમજાવીને છાની રાખવા ગયા ત્યાં એ જીભ કરડીને મરી ગઈ. રાજારાણી આથી બહુ ઉદાસ થઈ ગયાં. આથી એમનાથી બોલાઈ ગયું, ‘આના કરતાં તો જુવાની નહીં હોય તે સારું.’ ને તરતજ પેલા સિદ્ધપુરૂષના કહેવા પ્રમાણે થયું. ચિરાયુના રેશમી વસ્ત્રમાં કાણું પડ્યું ને કાણું પડતાંની સાથે જ રાજકુમાર એકાએક ફેરવાઈ ગયો. એના શરીર પરની ચામડી ઝૂલી પડી, અને શરીરે પરુ દૂઝતાં ધારાં ઊભરાઈ ઉઠ્યાં. એને જોઈને લોકો મોં ફેરવીને નાસવા લાગ્યાં. ચિરાયુ તો પડતો આથડતો રાજારાણી પાસે આવ્યો ને કરગરી પડ્યો, ‘મને બચાવો, મને બચાવો.’

રાણીની આંખમાંથી ચોધાર આંસુ વહેવા લાગ્યાં. એણે એને ખોળે લીધો ને ફાટેલા રેશમી વસ્ત્રને થીંગડું દેવા બેઠી. એ બખિયા ભરે પણ વસ્ત્ર તો સંધાય જ નહીં, પછી રાજાએ સાંધવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ વસ્ત્ર સંધાય જ નહીં. રાજારાણી પાપમુક્ત થોડાં જ હતાં! પછી તો રાજાના દરબારીઓએ પ્રયત્ન કર્યો, પણ ફોકટ.

આમ દિવસે દિવસે કાણું તો મોટું થતું ચાલ્યું. એને સાંધવા જેટલાં કલંક વગરનાં વરસ કોની પાસે હોય? રાજા અને રાણી તો કુંવરની આ દશા જોઈને મરણશરણ થયાં. પછી ચિરાયુ તો નીકળી પડ્યો…’

મનુએ પૂછ્યું, ‘પણ એણે એ વસ્ત્ર ઉતારીને ફેંકી કેમ ન દીધું?’

પ્રભાશંકર બોલ્યા, ‘એને મનમાં એવો લોભ ખરો ને કે કદાચ કોઈ સાંધનાર કોઈ મળી જાય તો જુવાની પાછી મળી જાય. લોકો કહે છે કોઈક વાર રાતના અંધારામાં લથડતે પગલે કોઈ સાવ ખખડી ગયેલો ડોસો ચિંથરેહાલ દશામાં આવીને આંગણે ઊભો રહે છે ને બોલે છે, ‘થીંગડું મારી આપશો?’ પછી સહેજ રાહ જોઈને ઉભો રહે છે. જવાબ ન મળતાં આખરે ચાલ્યો જાય છે.’

મનુ વિચારમાં પડી ગયો. થોડી વાર સુધી એ કશું બોલ્યો નહીં. પછી કશોક વિચાર આવતાં એની આંખ ચમકી ઉઠી ને એ બોલી ઊઠ્યો, ‘દાદા તમે તો મોડે સુધી જાગતા ઓટલે બેસી રહો છો. તમને જો એ કોઈ વાર દેખાય તો મને બોલાવજો. આપણે બે મળીને એનું રેશમી વસ્ત્ર ઉતારીને ફેંકી દઈશું પછી એને રખડવાનું તો મતશે, ખરુંને?’

પ્રભાશંકરે કહ્યું, ‘હા.’

મનુ સંતોષ પામીને ઊભો થઈ ચાલ્યો ગયો. એના તરફ જોઈ રહેલા પ્રભાશંકર ઘડીભર સ્થિર થઈને બેસી જ રહ્યા, પહી બખિયો ભરતા સોય આંગળીના ટેરવામાં ખૂંપી ગઈ એટલે સોયદોરો કાઢી લઈને ઉભા થયા ને ઘરની અંદરના અંધકારમાં અલોપ થઈ ગયા.

– સુરેશ જોશી

Next Page »

Create a free website or blog at WordPress.com.